ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନ ନିମନ୍ତେ ଆଧାର ଦେଖିବେ

'''ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନ''' ପ୍ରକ୍ରିୟାରେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳସ୍ଥ [[ଯବକ୍ଷାରଜାନ]], [[ଆମୋନିଆ]] ତଥା ଅନ୍ଯାନ୍ଯ ଯୌଗିକରେ ପରିଣତ କରାଯାଇ ମାଟିରେ ମିଶାଯାଏ । ବାୟୁମଣ୍ଡଳସ୍ଥ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ସାଧାରଣତଃ ଦ୍ୱି-ଯବକ୍ଷାରଜାନ, ଏକ ପ୍ରାୟଃ-ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅଣୁ ଏବଂ କେତେକ ଅଣୁଜୀବ ଛଡ଼ା ଅଧିକାଂଶ ଜୀବଙ୍କର [[ଚୟାପଚୟ]]ରେ ବ୍ଯବହାର ହେଉନଥିବା ଅଦରକାରୀ ପଦାର୍ଥ ।<ref name=postgate>{{cite book |last=Postgate|first= J. |year=1998 |title= Nitrogen Fixation|edition= 3rd |publisher=Cambridge University Press|location= Cambridge}}</ref> ଜୈବ-ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନରେ [[ରାଇଜୋବୀୟ]] ଭଳି କେତେକ ଅଣୁଜୀବ ଯବକ୍ଷାରଜାନକୁ ଆମୋନିଆରେ ପରିଣତ କରିଥାନ୍ତି ଫଳରେ ଏହା ଅନ୍ୟ ଜୀବମାନଙ୍କ ମେଟାବୋଲିଜିମରେ ବ୍ୟବହୃତ ହୋଇଥାଏ ।

ବିବନ୍ଧିତ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଜୀବନ ପାଇଁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ କାରଣ ଜୀବନ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକୀୟ [[ନ୍ଯଷ୍ଟିଅମ୍ଳ]], [[ଆମିନୋ-ଅମ୍ଳ]] ଆଦି ବିଭିନ୍ନ [[ଜୈବାଣୁ]] [[ଜୈବ-ସଂଶ୍ଳେଷଣ]]ରେ ଅଜୈବିକ ଯବକ୍ଷାରୀୟ ଯୌଗିକ ଆବଶ୍ୟକ । କୃଷି ଓ ସାର ପ୍ରସ୍ତୁତରେ [[ଯବକ୍ଷାରଜାନ-ଚକ୍ର]] ଏକ ଅଂଶ ହୋଇଥିବା ହେତୁ ଏହା ଅତି ଆବଶ୍ୟକ । ଏହା ମଧ୍ଯ ପରୋକ୍ଷରେ ସମସ୍ତ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଆଧାରିତ ବିସ୍ଫୋରକ, ଔଷଧ ତଥା ରଙ୍ଗ ତିଆରି ପାଇଁ ବ୍ୟବହୃତ ରାସାୟନିକ ଯୌଗିକ ପାଇଁ ଆବଶ୍ୟକ । ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନ [[ଆଜୋଟୋବ୍ଯାକ୍ଟର୍]], [[ଆର୍କିଆ]] ଭଳି ମାଟିରେ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ଥିବା [[ଦ୍ୱିଆଜୋଭୋଜୀ]]ମାନଙ୍କଦ୍ୱାରା ହୋଇଥାଏ । କେତେକ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନ ବ୍ୟାକ୍ଟେରିଆର ଉଦ୍ଭିଦମାନଙ୍କ ସହ (ବିଶେଷ କରି [[ଡାଲିଜାତୀୟ ଉଦ୍ଭିଦ]]ମାନଙ୍କ ସହ) ସହଜୀବୀତା ସମ୍ବନ୍ଧ ସ୍ଥାପିତ ହୋଇଥାଏ ।<ref name="Zahran">{{cite journal |last1=Zahran |first1=HH |title=Rhizobium-legume symbiosis and nitrogen fixation under severe conditions and in an arid climate. |journal=Microbiology and Molecular Biology Reviews |date=December 1999 |volume=63 |issue=4 |pages=968–89, table of contents |pmid=10585971|pmc=98982 |doi=10.1128/MMBR.63.4.968-989.1999 }}</ref> କିଛି [[ଉଇ]] ଓ [[କବକ]] ମଧ୍ଯରେ ମଧ୍ଯ ବିବନ୍ଧନ ହୋଇଥାଏ ।<ref name="Sapountzis">{{cite journal |last1=Sapountzis |first1=P |title=Potential for Nitrogen Fixation in the Fungus-Growing Termite Symbiosis. |journal=Frontiers in Microbiology |date=2016 |volume=7 |pages=1993 |doi=10.3389/fmicb.2016.01993 |pmid=28018322|pmc=5156715 }}</ref>  ବିବନ୍ଧନ ପ୍ରାକୃତିକ ଭାବେ ବାୟୁମଣ୍ଡଳରେ ବିଜୁଳିଦ୍ୱାରା [[NOx|NO<sub>x</sub>]] ତିଆରି ହୋଇଥାଏ ।<ref>Hill, R. D.; Rinker, R. G.; Wilson, H. Dale (1979). "Atmospheric Nitrogen Fixation by Lightning". ''J. Atmos. Sci''. '''37''' (1): 179–192. Bibcode:1980JAtS...37..179H. doi:10.1175/1520-0469(1980)037<0179:ANFBL>2.0.CO;2.</ref><ref>Slosson, Edwin (1919). Creative Chemistry. New York, NY: The Century Co. pp. 19–37.</ref>

ସମସ୍ତ [[ଜୈବିକ-ଯବକ୍ଷାରଜାନ-ବିବନ୍ଧନ]] [[ନାଇଟ୍ରୋଜେନେଜ]] <!--([[:en:nitrogenase|nitrogenase]])-->ଦ୍ୱାରା ସମ୍ଭବ ।<ref>Wagner SC (2011). "Biological Nitrogen Fixation". Nature Education Knowledge. 3 (10): 15. Archived from the original on 13 September 2018. Retrieved 29 January 2019.</ref> ଏହି ଏନଜାଇମରେ <!--([[:en:enzyme|enzyme]])--> ସାଧାରଣତଃ [[ଲୌହ]] ସହ [[ମୋଲିବଡେନମ]] ଅବା [[ଭାନାଡିଅମ]]କୁ ରହିଥାଏ ।

==ବିବନ୍ଧନ==
===ଅଜୈବ-ବିବନ୍ଧନ===
[[File:Lightning Pritzerbe 01 (MK).jpg|thumb|ବିଜୁଳିର ନିକଟସ୍ଥ ବାୟୁକୁ ଉତ୍ତପ୍ତ କରିବାଦ୍ୱାରା ଯବକ୍ଷାରଜାନର ବନ୍ଧଗୁଡ଼ିକ ଭାଙ୍ଗି ନାଇଟ୍ରୋସାମ୍ଳ ଗଠନ ହୁଏ।]]

ବିଜୁଳିଦ୍ୱାରା ବାୟୁମଣ୍ଡଳସ୍ଥ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଓ ଅମ୍ଳଜାନ, ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଅକ୍ସାଇଡରେ <!--([[:en:nitrogen oxside|nitrogen oxide]])--> ପରିଣତ ହୁଏ । ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ଜଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ନାଇଟ୍ରୋସାମ୍ଳ ବା ନାଇଟ୍ରିକାମ୍ଳ ତିଆରି କରିପାରେ, ଯାହା ମାଟିରେ ମିଶି ନାଇଟ୍ରେଟରେ ପରିଣତ ହୁଏ। ନାଇଟ୍ରେଟ ପରେ ଗଛର କାମରେ ଲାଗେ। ବାୟୁମଣ୍ଡଳସ୍ଥ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଅଣୁ ([[NO3-|NO<sub>3</sub><sup>-</sup>]]), ଏହାର ପରମାଣୁ ମଧ୍ଯରେ ଥିବା [[ତ୍ରିବନ୍ଧ]] ଯୋଗୁଁ ପ୍ରାୟଃ ନିଷ୍କ୍ରିୟ ଅଟେ।<ref name=":0">{{Cite journal|last=Tuck|first=A. F.|date=October 1976|title=Production of nitrogen oxides by lightning discharges|journal=Quarterly Journal of the Royal Meteorological Society|volume=102|issue=434|pages=749–755|doi=10.1002/qj.49710243404|issn=0035-9009|bibcode=1976QJRMS.102..749T}}</ref> ଏହି ତ୍ରିବନ୍ଧକୁ ଭାଙ୍ଗିବା ପାଇଁ ବିଜୁଳିରୁ ଆବଶ୍ୟକ ଶକ୍ତି ମିଳିଥାଏ, ଯାହା ଯବକ୍ଷାରଜାନ ପରମାଣୁକୁ  ଅମ୍ଳଜାନ ଅଣୁ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ଯବକ୍ଷାରଜାନ ଅକ୍ସାଇଡ୍ ତିଆରିବା ପାଇଁ ସୁଯୋଗ ଦିଏ ।<ref>Hill, R.D. (August 1979). "Atmospheric Nitrogen Fixation by Lightning". ''Journal of the Atmospheric Sciences''. '''37''': 179–192. Bibcode:1980JAtS...37..179H. doi:10.1175/1520-0469(1980)037<0179:ANFBL>2.0.CO;2. ISSN 1520-0469.</ref> ଏହା ଜଳ ସହ ପ୍ରତିକ୍ରିୟା କରି ନାଇଟ୍ରିକାମ୍ଳ ([[HNO3|HNO<sub>3</sub>]]) ବା ଏହାର ଆୟନ୍ ନାଇଟ୍ରେଟ ଗଠନ କରେ। ଉଦ୍ଭିଦମାନେ ଏହି ନାଇଟ୍ରେଟକୁ ଗ୍ରହଣ କରିପାରନ୍ତି ।<ref>{{Cite web|url=https://journals.ohiolink.edu/pg_99?126555292207822::NO::P99_ENTITY_ID,P99_ENTITY_TYPE:20567211,MAIN_FILE&cs=38gV8XNFDWVznjRjSa1erAIidpqPJBYgnOix4OM5wvpjv8vJAbG2NGhNYwWAVItkNehLIgXVYuozMCrUrENyuYA|title=Tropospheric Sources of NOx: Lightning And Biology|last=LEVIN|first=JOEL S|date=1984|access-date=2018-11-29}}</ref>

===ଜୈବ-ବିବନ୍ଧନ===
[[File:ଯବକ୍ଷାରଜାନ-ଚକ୍ର.png|thumb|ଯବକ୍ଷାରଜାନ-ଚକ୍ରର ବିଭିନ୍ନ ଅଂଶ]]
[[ଜର୍ମାନ]] [[କୃଷିବିଜ୍ଞାନୀ]] [[ହର୍ମାନ୍ ହେଲ୍ରିଗଲ୍ଲ]]<ref name=Hellriegel>{{cite book|first1=H.|last1=Hellriegel|first2=H.|last2=Wilfarth|year=1888|title=Untersuchungen über die Stickstoffnahrung der Gramineen und Leguminosen|trans-title=Studies on the nitrogen intake of Gramineae and Leguminosae|publisher=Buchdruckerei der "Post" Kayssler & Co.|location=Berlin }}</ref> [[ଓଲନ୍ଦାଜ]] [[ଅଣୁଜୀବବିଜ୍ଞାନୀ]] [[ମାର୍ଟିନସ୍ ବେଇଜରିଙ୍କ୍]]<ref name="Beijerinck">{{cite journal|last1=Beijerinck|first1=M. W.|year=1901|title=Über oligonitrophile Mikroben|trans-title=On oligonitrophilic microbes|journal=Centralblatt für Bakteriologie, Parasitenkunde, Infektionskrankheiten und Hygiene|volume=7|issue=2|pages=561–582 }}</ref> ଜୈବ-ବିବନ୍ଧନ ଆବିଷ୍କାର କରିଥିଲେ । ବାୟୁମଣ୍ଡଳସ୍ଥ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ନାଇଟ୍ରୋଜେନେଜ [[ଉତ୍ତେଜକ]]ଦ୍ୱାରା ଆମୋନିଆରେ ପରିଣତ ହେଲେ ବିବନ୍ଧନ ହୋଇଥାଏ । ଜୈବ-ଯବକ୍ଷାରଜାନ-ବିବନ୍ଧନର ସମୀକରଣ-

<chem>N2 + 16ATP + 8e- + 8H+ -> 2NH3 +H2 + 16ADP + 16</chem><math>\text{P}_i</math>

ଏହିପ୍ରକ୍ରିୟା ସାଙ୍ଗକୁ ୧୬ଟି ଏଟିପିଅଣୁର ଜଳୀୟ ବିଘଟନ ହୋଇଥାଏ ଏବଂ ସମ ପରିମାଣର H<sub>2</sub> ଅଣୁ ତିଆରି ହୁଏ ।<ref>{{cite book|first1=Lee|last1= Chi Chung|first2=Ribbe|last2= Markus W.|first3=Hu|last3= Yilin|editor1-first=Peter M. H.|editor1-last= Kroneck |editor2-first=Martha E.|editor2-last= Sosa Torres|title=The Metal-Driven Biogeochemistry of Gaseous Compounds in the Environment|series=Metal Ions in Life Sciences |volume=14|year=2014|publisher=Springer|chapter=Chapter 7. Cleaving the N,N Triple Bond: The Transformation of Dinitrogen to Ammonia by Nitrogenases|pages=147–174|doi=10.1007/978-94-017-9269-1_7|pmid= 25416394}}</ref> N<sub>2</sub>ରୁ ଆମୋନିଆ ହେବାର ପ୍ରତିକ୍ରିୟା ଏକ [[ଫେମୋକୋ|ଧାତବପୁଞ୍ଜ]]ରେ ହୋଇଥାଏ । ଏହି ପ୍ରତିକ୍ରିୟାରେ ପ୍ରଥମେ କେତେକ [[ପ୍ରୋଟନଦାନ]] ହୋଇଥାଏ, ଯାହାଦ୍ୱାରା ଫେମୋକୋର ସକ୍ରିୟ ପାର୍ଶ୍ୱ N<sub>2</sub>ର ବିଜାରଣ କରାଇ ଉଦଜାନ ସଂଯୋଗ କରିଥାଏ ।<ref>{{cite journal | last1 = Hoffman | first1 = B. M. | last2 = Lukoyanov | first2 = D. | last3 = Dean | first3 = D. R. | last4 = Seefeldt | first4 = L. C. | year = 2013 | title = Nitrogenase: A Draft Mechanism | url = | journal = Acc. Chem. Res. | volume = 46 | issue = 2| pages = 587–595 | doi = 10.1021/ar300267m | pmc = 3578145 | pmid=23289741}}</ref> ମୁକ୍ତ [[ଦ୍ୱିଆଜୋଭୋଜୀ]]ମାନଙ୍କରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନେଜ-ସୃଷ୍ଟ-ଆମୋନିଆ [[ଗ୍ଲୁଟାମିନ ସିନ୍ଥେଟେଜ]] ପଥଦ୍ୱାରା ଏକତ୍ର ହୋଇ [[ଗ୍ଲୁଟାମେଟ]]ରେ ପରିଣତ ହୁଏ । ତାଙ୍କ ପାଖରେ [[ନିଫଜିନ୍]] ରହିଥାଏ ଯାହା ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧନ ପାଇଁ ଅତି ଆବଶ୍ୟକ ।<ref>{{cite journal|last1=Gaby|first1= J. C.|last2= Buckley|first2= D. H.|title=A global census of nitrogenase diversity|journal=Environ. Microbiol. |year=2011|pages=1790–1799|doi=10.1111/j.1462-2920.2011.02488.x|pmid=21535343|volume=13|issue=7}}</ref><ref>{{cite journal|last1=Hoppe|first1= B.|last2= Kahl|first2= T.|last3= Karasch|first3= P.|last4= Wubet|first4= T.|last5= Bauhus|first5= J.|last6= Buscot|first6= F.|last7= Krüger|first7= D.|title=Network analysis reveals ecological links between N-fixing bacteria and wood-decaying fungi|journal=PLOS ONE|year=2014|pages=e88141|doi=10.1371/journal.pone.0088141|pmid=24505405|pmc=3914916|volume=9|issue=2|bibcode=2014PLoSO...988141H}}</ref>

ନାଇଟ୍ରୋଜୋନଜଗୁଡ଼ିକ ଅମ୍ଳଜାନଦ୍ୱାରା ଶୀଘ୍ର ଜାରିତ ହୋଇଯାଏ । ତେଣୁ ଅନେକ ବୀଜାଣୁ ଅମ୍ଳଜାନ ଉପସ୍ଥିତିରେ ନାଇଟ୍ରୋଜେନେଜ ଏଞ୍ଜାଇମ ତିଆରିବା ବନ୍ଦ କରିଦିଅନ୍ତି। ଅନେକ ଯବକ୍ଷାରଜାନ ବିବନ୍ଧକ ବୀଜାଣୁ ଅବାୟବ ପରିବେଶରେ ରହିଥାନ୍ତି କିମ୍ବା ଅମ୍ଳଜାନର ଶୀଘ୍ର ଶ୍ୱସନ କରି ଏହାର ସ୍ତର କମାଇ ଦିଅନ୍ତି ।<ref name=postgate/>

==ଆଧାର==
{{ଆଧାର}}

[[ଶ୍ରେଣୀ:ନିଟ୍ରୋଜେନ୍ ଚକ୍ର]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ମେଟାବଲିଜିମ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ଉଦ୍ଭିଦ ଶରୀରବିଜ୍ଞାନ]]
[[ଶ୍ରେଣୀ:ମୃତ୍ତିକା ଜୀବବିଜ୍ଞାନ]]